Baarmoederswab bij de merrie: wat hij laat zien, wat hij mist en wat hij kost

Vóór bijna elke dekking komt de swab. Uw dierenarts brengt een steriele swab in de baarmoeder van de merrie, strijkt over het slijmvlies en stuurt het monster naar het lab. Een paar dagen later komt de uitslag: schoon of niet schoon. Voor veel fokkers is dat het belangrijkste getal van het seizoen.

Juist daarom loont het om te weten wat een baarmoederswab bij de merrie werkelijk kan. Het is een goed instrument, maar het heeft een grens die in de praktijk vaak over het hoofd wordt gezien: de swab bereikt alleen het oppervlak van het baarmoederslijmvlies. Wat dieper zit, ziet hij niet.

Wat is een baarmoederswab bij de merrie?

Bij de baarmoederswab (ook uterusswab of cervixswab) wordt een monster van het oppervlak van het baarmoederslijmvlies genomen en in het lab op bacteriën gekweekt. Van hetzelfde monster kan vaak ook een cytologisch uitstrijkje worden gemaakt, dat ontstekingscellen laat zien. Het doel is een bacteriële baarmoederontsteking (endometritis) vóór het dekken te vinden, zodat die eerst behandeld kan worden.

Niet te verwarren met de CEM-swab. Die zoekt gericht naar de verwekker van de besmettelijke baarmoederontsteking (Taylorella equigenitalis) en is om gezondheidsregels verplicht, bijvoorbeeld vóór het dekseizoen of voor export. Een negatieve CEM-swab zegt niets over een slapende streptokokkeninfectie.

Swab positief: wat betekent dat?

Een positieve uitslag betekent dat het lab bacteriën heeft gekweekt, meestal samen met ontstekingscellen in de cytologie. De meest voorkomende verwekker bij de merrie is Streptococcus equi subsp. zooepidemicus, vaak kortweg Strep zoo genoemd, gevolgd door E. coli. Een grote Duitse analyse van 28.887 endometriummonsters vond beta-hemolytische streptokokken in 79,7% van de positieve kweken (Köhne et al., Journal of Equine Veterinary Science 2024).

Het goede nieuws: een positieve swab is een duidelijke uitslag. Uw dierenarts kan een resistentietest aanvragen en de merrie gericht behandelen voordat ze gedekt wordt. Dat is precies waarvoor de swab bedoeld is.

Swab negatief, merrie toch niet drachtig?

Dit is het geval dat fokkers tot wanhoop drijft: de swab is schoon, de merrie is gezond, de hengst is vruchtbaar, en toch wordt de merrie niet drachtig. Vaak seizoen na seizoen.

De reden zit in het bereik van het monster. Een swab strijkt over het oppervlak. Maar de bacteriën waar het bij probleemmerries om gaat, zitten niet aan het oppervlak. Bij chronisch geïnfecteerde merries is Streptococcus zooepidemicus aangetoond in haarden 300 tot 500 micrometer onder het epitheel, en niet aan het oppervlak dat de swab bereikt (Petersen et al., Clinical Theriogenology 2009). Daar kan hij overgaan in een slapende toestand waarin hij zich niet vermenigvuldigt en in de kweek niet groeit (Petersen et al., Veterinary Microbiology 2015). De uitslag luidt dan: schoon.

Hoe groot die kloof is, heeft de Deense voortplantingsdierenarts Jesper Nielsen gemeten. Bij dezelfde merries vergeleek hij de kweek van de swab met de kweek van een biopt. De standaard swab vond maar 34% van de baarmoederinfecties, de bioptkweek 82% (Nielsen, Theriogenology 2005). Anders gezegd: van drie geïnfecteerde merries krijgen er twee een schone swabuitslag.

Een negatieve swab bij een merrie die herhaaldelijk niet drachtig wordt, is daarom geen vrijspraak. Het is een aanwijzing dat de standaardmethode aan haar grens zit.

Wat kost een baarmoederswab bij de merrie?

De kosten bestaan uit drie delen: de monstername door de dierenarts (meestal samen met een echo), de labkweek en, bij een positieve uitslag, de resistentietest. De prijzen verschillen per praktijk en lab; vraag daarom naar de totaalprijs inclusief labkosten.

Belangrijker dan de prijs van de swab is wat een verloren cyclus kost: dekgeld of sperma, dierenartsbezoeken, transport, stalling, en in het ergste geval een heel fokjaar. Bij een probleemmerrie is een onderzoek dat de infectie daadwerkelijk vindt bijna altijd de goedkopere keuze.

Wanneer is de swab niet genoeg, en wat dan?

Bij een jonge merrie zonder voorgeschiedenis is de swab meestal voldoende. Anders ligt het als een van deze punten van toepassing is:

De merrie is 10 jaar of ouder
Ze heeft 3 of meer veulens gehad
Ze had eerder een baarmoederontsteking of een abortus
Ze is meerdere keren gedekt of geïnsemineerd zonder drachtig te worden, terwijl de swab schoon was
Antibiotica hebben niet geholpen
Op de echo is vocht in de baarmoeder te zien

Dan moet uw dierenarts dieper zoeken. Daarvoor zijn twee wegen die elkaar aanvullen: een spoelmonster of biopt in plaats van de swab, en de activering van slapende bacteriën vóór de kweek.

Bij de activering brengt de dierenarts een diagnostisch kweekmedium (bActivate) in de baarmoeder. Het wekt de slapende streptokokken, zodat ze zich weer gaan vermenigvuldigen. 48 uur later wordt een tweede kweekmonster genomen, en nu groeien de bacteriën in het lab. Dat slapende streptokokken zo gewekt en aangetoond kunnen worden, is in 2015 aan de Universiteit van Kopenhagen aangetoond (Petersen et al., Veterinary Microbiology 2015). bActivate is daarbij geen medicijn: het maakt de infectie zichtbaar, daarna wordt gewoon behandeld, gericht op basis van de resistentietest.

In een veldstudie bij het Hagyard Equine Medical Institute in Kentucky werden 64 probleemmerries zo onderzocht, behandeld en gedekt. 83% werd drachtig. De studie had geen placebogroep; het getal beschrijft dus het hele traject van diagnose en diergeneeskundige behandeling (Clinical Theriogenology 2014).

Is de tweede kweek negatief, dan is een slapende streptokokkeninfectie uitgesloten en kan uw dierenarts andere oorzaken onderzoeken. Ook dat is een resultaat, en het bespaart tijd.

Veelgestelde vragen over de swab

Hoe lang duurt een baarmoederswab bij de merrie? De monstername zelf duurt enkele minuten. De kweekuitslag is meestal na twee tot vier dagen bekend; een resistentietest duurt een tot twee dagen langer.

Is een schone swab een garantie? Nee. De standaard swab vindt maar ongeveer één op de drie baarmoederinfecties (Nielsen 2005). Bij een merrie die herhaaldelijk niet drachtig wordt, moet een schone swab aanleiding zijn om dieper te zoeken.

Wat is het verschil tussen een swab en een biopt? De swab neemt bacteriën van het oppervlak van het slijmvlies. Het biopt neemt een klein stukje weefsel, waarin ook dieper zittende bacteriën en ontstekingstekenen worden gevonden. In de vergelijkende studie vond de bioptkweek 82% van de infecties, de swab 34%.

Kan ik de activering zelf doen? Nee. De activering, de monstername en de behandeling horen bij uw dierenarts. Op onze pagina voor dierenartsen staan protocol, bewijs en bestelinformatie, die u aan uw dierenarts kunt doorsturen.

Bronnen

Nielsen JM. Endometritis in the mare: A diagnostic study comparing cultures from swab and biopsy. Theriogenology 2005;64(3):510-518. doi.org/10.1016/j.theriogenology.2005.05.034
Petersen MR, Nielsen JM, Lehn-Jensen H, Bojesen AM. Streptococcus equi subspecies zooepidemicus resides deep in the chronically infected endometrium of mares. Clinical Theriogenology 2009;1(1):393-409. clinicaltheriogenology.net/index.php/CT/article/view/12588
Petersen MR, Skive B, Christoffersen M, Lu K, Nielsen JM, Troedsson MHT, Bojesen AM. Activation of persistent Streptococcus equi subspecies zooepidemicus in mares with subclinical endometritis. Veterinary Microbiology 2015;179(1-2):119-125. doi.org/10.1016/j.vetmic.2015.06.006
Petersen MR, Bojesen AM. Veldstudie bij het Hagyard Equine Medical Institute, 64 probleemmerries. Clinical Theriogenology 2014;6(3):313-314 (congresbijdrage, geen placebogroep).
Köhne M et al. Bacteriologische bevindingen uit 28.887 endometriummonsters, Duitsland 2018 tot 2022. Journal of Equine Veterinary Science 2024;133:105008. doi.org/10.1016/j.jevs.2024.105008

Meer over de verwekker: /blog/streptococcus-zooepidemicus-paard. Alle studies naar bewijsniveau: /studies.