Baarmoederspoeling bij de merrie: wanneer en waarom

Een baarmoederspoeling (uterusspoeling of lavage) is een behandeling die de dierenarts uitvoert: via een katheter wordt lichaamswarme spoelvloeistof in de baarmoeder gebracht en weer afgelaten, tot de vloeistof helder terugkomt. Het doel is vocht, afvalstoffen en bacteriën uit de baarmoeder te verwijderen. Dit artikel legt uit wanneer een spoeling zinvol is, welke vloeistof wordt gebruikt, wat een spoeling oplost, en wat hij niet oplost.

Wanneer laat de dierenarts de baarmoeder spoelen?

Er zijn drie situaties waarin een baarmoederspoeling gebruikelijk is:

Vocht in de baarmoeder na het dekken. Sperma en het dekken zelf veroorzaken een korte ontstekingsreactie. Een gezonde baarmoeder ruimt die binnen een dag of twee op. Bij merries die dat niet kunnen, blijft er vocht staan, en daarin overleeft het embryo niet. De dierenarts spoelt dan kort na het dekken, vaak in combinatie met oxytocine, zodat de baarmoeder zich samentrekt en leegt.
Vocht voor het dekken. Vocht in de baarmoeder tijdens de hengstigheid wijst op een ontsteking of op een baarmoeder die zich slecht leegt. Spoelen voor het dekken geeft het embryo een schone omgeving.
Als onderdeel van de behandeling van een baarmoederontsteking. Bij een bevestigde infectie spoelt de dierenarts om bacteriën en ontstekingsproducten te verwijderen, en behandelt daarna gericht met antibiotica volgens het antibiogram. Meer over de ontsteking zelf in Baarmoederontsteking bij de merrie.

Welke spoelvloeistof wordt gebruikt?

Meestal fysiologische zoutoplossing of Ringer-lactaat, op lichaamstemperatuur, in porties van een halve tot een hele liter, herhaald tot de vloeistof helder is. De dierenarts kijkt naar wat er terugkomt: troebel vocht, vlokken of pus zeggen iets over de ernst. Antibiotica horen niet standaard in de spoelvloeistof. Ze horen erbij als er een positieve kweek met antibiogram is, niet als voorzorg. In de Duitse analyse van 28.887 endometriummonsters waren de streptokokken die de meeste baarmoederinfecties veroorzaken in 99,5 % van de gevallen gevoelig voor penicilline, maar 3,1 % van alle positieve kweken was al multiresistent (Köhne et al., 2024). Blind spoelen met antibiotica maakt dat laatste cijfer groter.

Wat lost een baarmoederspoeling op?

Een spoeling doet precies wat de naam zegt: hij verwijdert wat los in de baarmoederholte zit. Vocht, afvalstoffen, sperma-resten en bacteriën die vrij in de holte zwemmen. Voor vocht na het dekken is dat vaak voldoende, en veel merries worden na een tijdig uitgevoerde spoeling gewoon drachtig.

Wat lost een baarmoederspoeling niet op?

Twee dingen, en die verklaren waarom sommige merries na herhaald spoelen toch gust blijven:

Bacteriën in het weefsel. Bij chronisch geïnfecteerde merries zit Streptococcus zooepidemicus in haarden 300 tot 500 micrometer onder het epitheel van het baarmoederslijmvlies (Petersen et al., Clinical Theriogenology 2009). Spoelvloeistof komt daar niet.
Slapende bacteriën. Een deel van die bacteriën zit in een slapende toestand waarin ze niet groeien in de kweek. Ze worden bij een swab niet gevonden, en dus ook niet behandeld. Na activering met een kweekmedium was de verwekker bij 64 % van de merries aantoonbaar, na zoutoplossing bij 8 % (Petersen et al., Veterinary Microbiology 2015).

Daarom is een spoeling een behandeling van symptomen, en geen diagnose. Als een merrie na het spoelen weer vocht maakt of gust blijft, is de volgende vraag niet "nog een keer spoelen", maar "welke bacterie zit erachter, en waar zit ze".

Hoe verhoudt bActivate zich tot een spoeling?

Beide gaan via een katheter de baarmoeder in, en daar houdt de overeenkomst op. bActivate is een diagnostisch kweekmedium: de dierenarts brengt het in de baarmoeder en laat het zitten, zodat slapende bacteriën weer gaan groeien. 48 uur later neemt hij een gewone swab en kweekt die op de gebruikelijke manier, met antibiogram. Het resultaat is een kweek die laat zien wat er werkelijk in de baarmoeder zit, ook wat de eerste swab miste. bActivate is geen geneesmiddel en geen behandeling; de behandeling volgt daarna, gericht, volgens het antibiogram.

Bij 64 probleemmerries in Kentucky, minstens drie cycli gust, was 47 % (30 van 64) na activering kweekpositief, werd 83 % (53 van 64) drachtig na gerichte behandeling en dekking, en bracht 70 % van de merries met bekende afloop (32 van 46) een levend veulen. De studie had geen placebogroep (Petersen & Bojesen, Clinical Theriogenology 2014). Meer in 64 probleemmerries in Kentucky.

Wat zijn de risico's van een baarmoederspoeling?

Bij een goed uitgevoerde spoeling zijn ze klein. Belangrijk is een schone techniek, lichaamswarme vloeistof en niet te veel druk. Herhaald spoelen zonder diagnose heeft een ander risico: het kost cycli. Elke cyclus die aan een spoeling zonder dekking opgaat, is een cyclus minder in het seizoen. Wat u als fokker kunt doen als de merrie ondanks spoelen niet drachtig wordt, staat in Wat te doen als de merrie niet drachtig wordt; het protocol voor de dierenarts op de pagina voor dierenartsen.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak mag een merrie gespoeld worden? Dat bepaalt de dierenarts per merrie en per cyclus. Spoelen na het dekken gebeurt vaak op één of twee opeenvolgende dagen. Als een merrie elke cyclus opnieuw gespoeld moet worden, is dat een reden om de oorzaak te zoeken, niet om door te spoelen.

Kan ik de baarmoeder zelf spoelen? Nee. Een baarmoederspoeling is een steriele handeling met een katheter door de baarmoedermond en hoort bij de dierenarts.

Hoort er antibiotica in de spoelvloeistof? Alleen bij een positieve kweek met antibiogram, en dan het middel dat daaruit volgt. Niet als voorzorg.

Is bActivate een spoeling? Nee. bActivate is een kweekmedium dat in de baarmoeder blijft, zodat slapende bacteriën gaan groeien en 48 uur later in een gewone kweek aantoonbaar zijn. Het is een diagnostische stap, geen behandeling.

Bronnen

Köhne M, Hegger A, Tönissen A, Heusinger A, Hader C, Görgens A, Sieme H. Frequency of potentially pathogenic bacterial and fungal isolates among 28,887 endometrial samples from mares, with an emphasis on multi-drug resistant bacteria in Germany (2018-2022). J Equine Vet Sci 2024;133:105008. PMID 38237703. doi.org/10.1016/j.jevs.2024.105008
Petersen MR, Nielsen JM, Lehn-Jensen H, Bojesen AM. Streptococcus equi subspecies zooepidemicus resides deep in the chronically infected endometrium of mares. Clinical Theriogenology 2009;1(1):393-409. clinicaltheriogenology.net/index.php/CT/article/view/12588
Petersen MR, Skive B, Christoffersen M, Lu K, Nielsen JM, Troedsson MHT, Bojesen AM. Activation of persistent Streptococcus equi subspecies zooepidemicus in mares with subclinical endometritis. Veterinary Microbiology 2015;179(1-2):119-125. PMID 26123371. doi.org/10.1016/j.vetmic.2015.06.006
Petersen MR, Bojesen AM. Field study at Hagyard Equine Medical Institute, Kentucky: 64 problem mares. Clinical Theriogenology 2014;6(3):313-314 (congress abstract, no placebo group). cdn.ymaws.com/www.therio.org/resource/collection/DB0508BA-DE64-46F0-BE6B-2CE2A338D52C/2014_v3_027.pdf