Baarmoederontsteking bij de merrie: symptomen en behandeling

Door Bojesen & Petersen Biotech. Wetenschappelijke basis: Prof. Anders Miki Bojesen en Dr. Morten Rønn Petersen, Universiteit van Kopenhagen.

Baarmoederontsteking, in vaktaal endometritis, is een ontsteking van het slijmvlies van de baarmoeder. Het is de meest voorkomende reden dat een merrie niet drachtig wordt of de dracht vroeg verliest, en in de meest voorkomende vorm geeft ze geen enkel zichtbaar verschijnsel. Dit artikel legt uit wat het is, welke signalen er wel zijn, hoe de dierenarts de diagnose stelt, hoe de behandeling verloopt, en waarom de subklinische vorm zo vaak wordt gemist.

Wat is een baarmoederontsteking bij de merrie?

Het endometrium is de binnenste laag van de baarmoeder, waar het embryo zich innestelt. Is die laag ontstoken, dan overleeft het embryo niet. De ontsteking heeft verschillende oorzaken:

  • Bacterieel. De meest voorkomende. In 28.887 endometriummonsters uit Duitsland vormden bèta-hemolytische streptokokken 79,7 % van de positieve kweken; E. coli werd gevonden in 4,3 % van de monsters, Klebsiella pneumoniae in 3,9 % en Pseudomonas aeruginosa in 2,0 % (Köhne et al., 2024). De streptokok in kwestie is vrijwel altijd Streptococcus zooepidemicus. Meer in Streptokokken bij paarden.
  • Schimmels en gisten. Zoals Candida (2,9 % van de monsters in dezelfde studie), vaak na herhaalde antibioticakuren.
  • Door het dekken. Sperma en het dekken zelf veroorzaken een korte ontsteking die een gezonde baarmoeder binnen een dag of twee opruimt. Bij merries die dat niet kunnen, blijft er vocht staan en sterft het embryo.
  • Chronisch of subklinisch. Bacteriën die zich in het weefsel hebben gevestigd en geen zichtbare reactie meer oproepen. Dit is de vorm die achter de meeste probleemmerries zit.

Welke verschijnselen heeft een baarmoederontsteking?

De klinische vorm, die weinig voorkomt, geeft vaginale uitvloeiing en een merrie die eerder dan verwacht weer hengstig wordt. De subklinische vorm, verreweg de meeste gevallen, geeft alleen indirecte signalen:

  • De merrie wordt niet drachtig ondanks goed getimed dekken.
  • Ze wordt drachtig en verliest het blaasje voor dag 40.
  • Op de echo is vocht in de baarmoeder te zien, voor of na het dekken.
  • De cyclus is wat korter dan normaal.
  • Helemaal niets: de merrie lijkt kerngezond.

Daarom kan de diagnose niet op verschijnselen worden gesteld. Ze moet op onderzoek van de baarmoeder berusten.

Hoe stelt de dierenarts de diagnose?

Van weinig naar meer ingrijpend:

  1. Echo. Laat vocht, cysten en de dikte van het endometrium zien, maar niet de oorzaak.
  2. Swab met kweek en cytologie. Het standaardonderzoek voor het dekken. Vindt de infectie aan het oppervlak van het slijmvlies. In een directe vergelijking vond de swabkweek 34 % van de baarmoederinfecties, de bioptkweek 82 % (Nielsen, Theriogenology 2005). Wat de swab laat zien en wat hij mist, staat in Baarmoederswab bij de merrie.
  3. Biopt. Kijkt in de diepte van het weefsel en classificeert chronische schade. Ingrijpend, en niet altijd nodig.
  4. Activeringskweek. Voor bacteriën die te diep of te inactief zitten voor de swab: bij chronisch geïnfecteerde merries zitten de streptokokken in haarden 300 tot 500 micrometer onder het epitheel (Petersen et al., 2009), en een deel ervan is slapend en groeit niet in de kweek. Na activering met een kweekmedium was de verwekker bij 64 % van de merries aantoonbaar, na zoutoplossing bij 8 % (Petersen et al., Veterinary Microbiology 2015). De dierenarts brengt het medium (bActivate) in, neemt 48 uur later een swab en kweekt die op de gewone manier. bActivate is een diagnostisch medium, geen geneesmiddel.

Hoe wordt een baarmoederontsteking behandeld?

De behandeling bepaalt en doet de dierenarts, afhankelijk van wat er is gevonden:

  • Vocht na het dekken. Baarmoederspoeling met fysiologisch zout en zo nodig oxytocine, zodat de baarmoeder zich leegt. Geen antibiotica zonder positieve kweek. Meer in Baarmoederspoeling bij de merrie.
  • Bevestigde bacteriële infectie. Antibiotica volgens het antibiogram. Voor streptokokken blijft penicilline de eerste keus: 99,5 % was gevoelig in de Duitse analyse. Blind antibiotica geven, zonder kweek, kweekt resistentie; in Duitsland was 3,1 % van de positieve kweken al multiresistent (Köhne et al., 2024).
  • Schimmelinfectie. Antischimmelmiddelen en aanpak van de oorzaak, vaak een baarmoedermond of vulva die lucht doorlaat.
  • Anatomische oorzaak. Een vulva-operatie (Caslick) of correctie van de baarmoedermond, naast de behandeling van de infectie.

Na de behandeling een controlekweek en dekken in de volgende cyclus. Bij 64 probleemmerries van het Hagyard Equine Medical Institute, minstens drie cycli gust, werd 83 % drachtig na activering, gerichte behandeling en dekking; de studie had geen placebogroep (Petersen & Bojesen, Clinical Theriogenology 2014). Meer in 64 probleemmerries in Kentucky.

Wat gebeurt er als het niet wordt behandeld?

Een acute ontsteking kan chronisch worden. De bacteriën vestigen zich in het weefsel, het endometrium verlittekent, en elk seizoen gaan cycli verloren, soms ook vroege drachten. Hoe eerder de oorzaak wordt gevonden, hoe minder schade er overblijft. Voor de merrie die al meerdere cycli gust is, staat het stappenplan in Wat te doen als de merrie niet drachtig wordt; het protocol voor de dierenarts op de pagina voor dierenartsen.

Veelgestelde vragen

Is een baarmoederontsteking besmettelijk? De gebruikelijke vorm, door Streptococcus zooepidemicus, is geen geslachtsziekte: de bacterie leeft op de huid en slijmvliezen van de meeste gezonde paarden en geeft pas problemen als de afweer van de baarmoeder tekortschiet. Iets anders is besmettelijke baarmoederontsteking (CEM), veroorzaakt door een andere bacterie en onder officieel toezicht.

Is een baarmoederontsteking te genezen? Ja, als de verwekker wordt gevonden en gericht behandeld. De moeilijkheid zit niet in de behandeling, maar in het vinden van een infectie die geen verschijnselen geeft en die de swab niet ziet.

Wanneer mag de merrie na de behandeling gedekt worden? Meestal in de volgende cyclus, na een schone controlekweek. Dat bepaalt de dierenarts.

Behandelt bActivate een baarmoederontsteking? Nee. bActivate activeert slapende bacteriën, zodat ze in de kweek groeien en herkend kunnen worden. De behandeling komt daarna, volgens het antibiogram.

Bronnen